"Ανάμεσα στις επιθυμίες και στις ηδονές, υπάρχουν κάποιες παράνομες.Σε μερικούς περιστέλλονται από τους νόμους και από άλλες καλύτερες επιθυμίες, με την επικουρία του λογικού.Έτσι, ή φεύγουν εντελώς ή όσες μένουν είναι λίγες και αδύνατες. Σε άλλους όμως είναι δυνατότερες και περισσότερες..."
Πλάτωνος Πολιτεία

Τετάρτη, 16 Ιουλίου 2014

Σοφοκλή, Αντιγόνη:Εισαγωγή

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗΣ
R  Ποιος είναι ο χρόνος των παραστάσεων;(σ.10)
R  Ποια είναι τα είδη του δράματος;(σ.10-11)
R  Ποια είναι η συμβολή του Αρίωνα στην εξέλιξη του δράματος;(σ. 11)
R   Ο ορισµός της τραγωδίας, σύμφωνα με τον Αριστοτέλη. Να αναλυθεί. (σ. 12-13)
R   Ποια είναι τα κατά ποσόν και ποια τα κατά ποιόν µέρη της τραγωδίας ;(σ. 13-14)
R   Ποια είναι η  έννοια του τραγικού στην τραγωδία; (σ. 15)
R  Ποια είναι τα βασικά μέρη του θεάτρου και τι γνωρίζετε για το καθένα από αυτά;(σ.15-16)
R   Τι είναι οι  περίακτοι, το εκκύκληµα, το θεολογείο,η  µηχανή ή αιώρηµα,οι  χαρώνειες
 κλίµακες, το βροντείο; (βλ. από το λεξικό όρων, σ. 419)
R  Γιατί ο χρόνος των δραµατικών αγώνων συνδεόταν µε την άνοιξη; (σ. 18)
R  Τι γνωρίζετε για τις χορηγίες; Ποιες οι ευθύνες των χορηγών;(σ. 18)
R  Πώς επιλεγόταν η κριτική επιτροπή;(σ.18)
R  Τι ήταν οι διδασκαλίες;(σ.19)
R  Τι γνωρίζετε για τους ηθοποιούς γενικά και τι για την εμφάνισή τους;(σ.19-21)
R  Ποιος ήταν ο ρόλος του ποιητή στην αρχαία παράσταση;(σ.20)
R   Τι γνωρίζετε για τα τους κοθόρνους και τη χρήση της προσωπίδας; (σ. 21)
R   Ο ρόλος του χορού στην τραγωδία (σ. 22)
R  Τι γνωρίζετε για τα θεωρικά, τους ραβδούχους, τις προεδρίες, τον προάγωνα;(σ. 22)
R  Ποια είναι τα έργα του Σοφοκλή;(σ.27)
R   Τι γνωρίζετε για τους ήρωες του Σοφοκλή; (σ. 28)
R  Τι γνωρίζετε για τις καινοτοµίες του Σοφοκλή; (σ. 28-29 )
R  Τι γνωρίζετε για τη γλώσσα του Σοφοκλή ; (σ. 28-29 ) 



ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗΣ
1. Να σηµειώσετε ποιες από τις πληροφορίες που αφορούν το δράµα είναι  σωστές: Πρόκειται για σύνθετη ποιητική δηµιουργία-Είναι ένα επικό αφηγηµατικό τραγούδι µε πολλούς στίχους-Περιέχει στοιχεία από την επική ποίηση-Τµήµατά του παρουσιάζονται µε τη συνοδεία µουσικής και χορού-Τα θέµατά του αναφέρονται αποκλειστικά στη λατρεία του Διονύσου.
2. Ποια είναι η προέλευση του δράµατος; Προέρχεται από τις θρησκευτικές τελετές προς τιµήν του Διονύσου-Πρωτοεµφανίστηκε µε την οργάνωση δραµατικών αγώνων στην Αθήνα τον 6ο π.Χ. αιώνα-Προέρχεται από τις θρησκευτικές γιορτές των Αθηναίων προς τιµήν της Αθηνάς-Είναι επινόηση των µεγάλων τραγικών ποιητών του 5ου π.Χ. αιώνα-Είναι πνευµατική δηµιουργία του Θέσπη που την πρωτοπαρουσίασε τον 6ο π.Χ. αιώνα.
3. Ποιες από τις πληροφορίες της Β στήλης αντιστοιχούν σε καθεµιά από τις γιορτές του Διονύσου, όπως δίνονται στην Α στήλη;
Α
Β
1. Τα Μεγάλα ή ν στει Διονύσια
Γιορτάζονταν στα µέσα του µήνα Γαµηλιώνα (µέσα Ιαν.-Φεβρ.).
2. Τα Μικρά ή κατγρος Διονύσια
Είναι η πιο λαµπρή γιορτή προς τιµήν του Διονύσου.
3. Τα Λήναια
Γίνονται επαναλήψεις δραµάτων.
4. Τα Ανθεστήρια
Παρουσιάζονται νέα δράµατα.

Σ’ αυτή τη γιορτή δε γίνονταν,αρχικά τουλάχιστον, δραµατικοί αγώνες.

4. Ποιες παρεµβάσεις έκανε στο διθύραµβο ο Αρίων και ποιες ο Θέσπης, ώστε να µετεξελιχθεί σε τραγωδία; Να συνδέσετε τα ονόµατα των ποιητών µε τις ενέργειες που τους αντιστοιχούν: Παρουσιάζει το χορό να κάνει χορευτικές κινήσεις γύρω από το βωµό του Διονύσου- Διαχωρίζει για πρώτη φορά τον εξάρχοντα από τον υπόλοιπο χορό και του δίνει ξεχωριστό ρόλο -Συνθέτει τους στίχους και τη µουσική-Παρουσιάζει τον υποκριτή να απαγγέλλει τους στίχους σε µορφή αφήγησης ή διαλόγου µε το χορό-Επινόησε τον «τραγικό τρόπο», τραγούδι δηλαδή από χορευτές µεταµφιεσµένους σε τράγους-Διευκολύνει την παρουσίαση του µύθου µε διάλογο και αφήγηση.
5. Να συµπληρώσετε τα κενά :Σύµφωνα µε τον ορισµό του Αριστοτέλη, η τραγωδία είναι ______________ µιας σοβαρής και αξιόλογης πράξης. Η πράξη αυτή θεωρείται ___________, γιατί έχει αρχή, µέση και τέλος. Το _____________ αυτής της πράξης είναι τέτοιο, ώστε να το συγκρατεί ο θεατής στο νου του, ενώ η αναπαράστασή της στη σκηνή γίνεται µε _______________ ________________, µε ρυθµό δηλαδή, µε αρµονία και µελωδία που τοποθετούνται από τον ποιητή εκεί που ταιριάζει το καθένα. Χαρακτηριστικό γνώρισµα της τραγωδίας είναι η _____________ και όχι η _________________ και σκοπός της είναι να οδηγήσει το θεατή στην __________________ µέσα από τον ____________ και το ______________ που είναι, σύµφωνα µε τον Αριστοτέλη, η χαρακτηριστική ευχαρίστηση που προκαλεί η τραγωδία.Οι θεατές ____________ µε τη _____________ και το συναίσθηµα στα ________________, γι αυτό και ______________ µε τους ήρωες οι οποίοι συγκρούονται µε τη ________________ εξαιτίας κάποιου λάθους και __________. Στο τέλος οι θεατές ________________, ανακουφίζονται δηλαδή και ηρεµούν ψυχικά, γιατί διαπιστώνουν την ηθική νίκη του _______________ _________ ή την αποκατάσταση της ηθικής τάξης.
6. Να σηµειώσετε τις σωστές απαντήσεις στα ακόλουθα ερωτήµατα: α. Ποια είναι τα κατ ποσόν µέρη της τραγωδίας; β. Ποια είναι τα κατ ποιόν µέρη της τραγωδίας ; (Ο µύθος, Η έξοδος,Τα στάσιµα, Το ήθος, Ο πρόλογος,Το µέλος,Η όψη, Η πάροδος,  Τα επεισόδια, Η λέξη , Η διάνοια)
7. Α. Από τις ακόλουθες ενέργειες ή καταστάσεις να επιλέξετε αυτή ή αυτές που συνθέτουν την εικόνα του τραγικού ήρωα: α. Συγκρούεται µε δυνάµεις ισχυρότερες από αυτόν, όπως η Μοίρα και η θεία Δίκη. β. Αγωνίζεται για το συµφέρον του. γ. Καταφέρνει πάντα στο τέλος να υπερνικήσει όλους τους εχθρούς και τους κινδύνους που αντιµετωπίζει. δ. Περιπλέκεται σε αντιφατικές καταστάσεις, τροµερά διλήµµατα και αδιέξοδα, και υφίσταται τις συνέπειές τους (ενοχές, ψυχικό πόνο κλπ). ε. Αποτέλεσµα της τραγικής σύγκρουσης είναι η απώλεια της ηθικής ελευθερίας του ήρωα.
8. Σε ποιες έννοιες της Α στήλης αντιστοιχούν οι ορισµοί της Β στήλης; Να σηµειώσετε το γράµµα στο τετράγωνο που αντιστοιχεί. Δύο στοιχεία της Β στήλης περισσεύουν.
Α
Β
α. µύθος
Η θεατρική πράξη, όπου αναπτύσσεται και προωθείται η σκηνική δράση.
β. διάνοια
Ο σκηνικός κόσµος στο σύνολό του, δηλαδή ό,τισήµερα ονοµάζουµε σκηνογραφία και ενδυµατολογία.
γ. όψη
Οι ενοχές, ο ψυχικός πόνος και η συντριβή που νιώθει ο τραγικός ήρωας µέχρι τη λύση του δράµατος.
δ. ήθος
Η υπόθεση του έργου.
ε. επεισόδιο
Ο µυθολογικός κύκλος από τον οποίο αντλούσαν θέµατα για τις τραγωδίες τους οι ποιητές.

Οι ιδέες που διατυπώνουν τα πρόσωπα της τραγωδίας και τα επιχειρήµατα µε τα οποα τις υποστηρίζουν.

Ο χαρακτήρας των ηρώων και ο τρόπος που αντιδρούν σε κάθε περίπτωση.

9. Να γράψετε στα κενά τις έννοιες που αντιστοιχούν στους παρακάτω ορισµούς:
Τραγούδι µε θρηνητικό χαρακτήρα που τραγουδιέται από το χορό µε έναν ή δυο ηθοποιούς....................
Τα εκφραστικά µέσα και η ποικιλία των εκφραστικών τρόπων που χρησιµοποιεί ο ποιητής.......................
Το «κόψιµο» του στίχου σε δυο ή και τρία µέρη,όταν η ένταση του διαλόγου κορυφώνεται......................
Το άσµα που τραγουδάει ο χορός καθώς εισέρχεται στην ορχήστρα......................................
Τα µουσικά στοιχεία του δράµατος, η µουσική η οποία συνοδεύει το τραγούδι και τη χορογραφία...........
10. Να συµπληρσετε τα κεν µε τους ρους οι οποοι αποδδουν τα µρη του αρχαου θετρου:Ο επισκέπτης ενός αρχαίου θεάτρου διακρίνει σ’αυτό τρία βασικά µέρη. Το µεγαλύτερο είναι το ____________ _____________ ή ____________, το µέρος δηλαδή που προοριζόταν για τους θεατές. Ακριβώς απέναντί του υπήρχε η _____________, ο χώρος δηλαδή όπου κινούνταν οι υποκριτές. Τέλος ανάµεσα στα δυο αυτά µέρη υπήρχε η ____________, ένας κυκλικός ή ηµικυκλικός χώρος, όπου εκτελούσε τις κινήσεις του (χόρευε) ο χορός. Η είσοδος του χορού γινόταν από τις _______________. Στο κέντρο του ηµικυκλικού αυτού χώρου υπήρχε ο βωµός του Διονύσου η λεγόµενη _______________. Το πρώτο µέρος χωρίζεται σε δυο ή τρεις οριζόντιες ζώνες µε τα __________________. Υπήρχαν δηλαδή τρεις σειρές ____________ για να κάθονται οι θεατές. Αυτές οι σειρές διακόπτονταν κάθετα προς την ορχήστρα από τις ___________ απ’ όπου ανέβαιναν οι θεατές στις ψηλότερες θέσεις. Στο δεύτερο µέρος απέναντι από τις θέσεις των θεατών κατασκευάστηκε στην αρχή ένα ξύλινο και αργότερα ένα πέτρινο ή µαρµάρινο υπερυψωµένο δάπεδο, πάνω στο οποίο έπαιζαν οι ηθοποιοί. Ο χώρος αυτός ονοµάστηκε ___________ και δεν υπήρχε στους κλασικούς χρόνους.
11. Να συνδέσετε τους όρους της στήλης Β µε τον ορισµό που τους αντιστοιχεί στη στήλη Α (πέντε στοιχεία της στήλης Α περισσεύουν).
Α
Β
Κάθισµα για τους θεατές.
α. το λογείο
Μηχάνηµα για την αποµίµηση της βροντής.
β. η θυµέλη
Κυκλικός χώρος για τις κινήσεις του χορού.
γ. το εδώλιο
Μουσικό όργανο για τις ανάγκες του δράµατος.
δ. το βροντείο
Σκηνή που παρεµβάλλεται ανάµεσα στα στάσιµα.
ε. η ορχήστρα
Υπερυψωµένο δάπεδο που έπαιζαν οι ηθοποιοί.

Η κεντρική είσοδος της σκηνής.

Βωµός του Διονύσου στο κέντρο της ορχήστρας.

Η τελευταία σειρά καθισµάτων στο άνω διάζωµα.

Το προσωπείο που φορούν οι υποκριτές


12. Να σηµειώσετε τη σωστή απάντηση στις παρακάτω ερωτήσεις: α. Τι ήταν τα θεωρικά;(Τα εισιτήρια για το θέατρο-Αντίτιµο εισιτηρίου θεάτρου για τους άπορους-Πρόστιµο για τους ταραξίες στο θέατρο) β. Ποιο ήταν το έργο των ραβδούχων; (Έκοβαν εισιτήρια για το θέατρο -Τηρούσαν την τάξη στο θέατρο-Μετέφεραν τα σκηνικά του θεάτρου) γ. Τι ήταν οι προεδρίες; ( Οι ηµέρες που παιζόταν θέατρο-Οι θέσεις των αρχόντων στην πρώτη σειρά-Τα συσσίτια για τους υποκριτές-Το βραβείο για τον πρώτο νικητή) δ. Τι ήταν ο προάγωνας; (Ο χώρος πριν από την είσοδο στο θέατρο-Η ενηµέρωση των θεατών για την παράσταση πριν από τους δραµατικούς αγώνες) ε. Τι ήταν το υπόρχηµα;(Το πρώτο µέρος του κοµµού-Χαρούµενο τραγούδι µε ζωηρές χορευτικές κινήσεις-Μηχάνηµα για τις ανάγκες του θεάτρου)
13. Η οργάνωση των δραµατικών αγώνων ήταν έργο που απαιτούσε µεγάλη προετοιµασία και τη συνεργασία πολλών συντελεστών. Να σηµειώσετε τη σειρά µε την οποία ολοκληρώνονταν οι διάφορες φάσεις της προετοιµασίας ή γίνονταν οι απαραίτητες ενέργειες ως τη λήξη των αγώνων: Στον προάγωνα οι ποιητές δίνουν πληροφορίες για τους συντελεστές και την υπόθεση του έργου που θα παρουσιάσουν-Προετοιµάζονται τα σκηνικά και τα προσωπεία-Οι υποψήφιοι για το διαγωνισµό κάνουν αιτήσεις συµµετοχής-Το κοιν εφοδιζεται µε τρφιµα για τη διρκεια της παράστασης-Ανακοινώνονται τα αποτελέσµατα και γίνεται γνωστό το όνοµα του νικητή-Ο «ρχων-βασιλεύς» ή ο επώνυµος άρχοντας αναθέτει σε χορηγούς τη χρηµατοδότηση των έργων που θα παρουσιαστούν-Ο νικητής στεφανώνεται µε κισσό, το ιερό φυτό του Διονύσου-Ο χορηγός νικητής οικοδοµεί µνηµείο στην «οδό Τριπόδων»-Επιλέγονται οι κριτές που θα κρίνουν το κάθε έργο-Το κοινό παρακολουθεί το έργο και επευφηµεί ή αποδοκιµάζει.
14. Σε ποιον από τους τρεις µεγάλους τραγικούς, Αισχύλο, Σοφοκλή, Ευριπίδη, αποδίδονται οι παρακάτω ιδέες; Η ποίησή του χαρακτηρίζεται από βαθιά  θρησκευτικότητα και µεγάλη φιλοπατρία-Τα θέµατα των έργων του αναφέρονται στα πολιτικά και ηθικά προβλήµατα του καιρού του-Οι ήρωες των έργων του, ακόµα και όταν σφάλλουν, έχουν κάτι το υψηλό και ευγενικό-Δίνει στους ήρωες των έργων του µεγάλες διαστάσεις-Οι ήρωες των έργων του είναι πιο γενναίοι από το µέσο άνθρωπο-Οι ήρωες των έργων του είναι άνθρωποι, όπως τους συναντά κανείς στην καθηµερινή ζωή.
15. Να συµπληρώσετε τα κενά µε την πληροφορία που απαιτείται:Ο Αισχύλος γεννήθηκε στην ____________ το 525 π.Χ. Πολέµησε γενναία κατά των Περσών στον _____________ και στη ____________.Εισήγαγε  τον ______ υποκριτή και ελάττωσε την έκταση των __________ µερών της τραγωδίας. Επίσης µείωσε τους άνδρες του χορού από _____ σε ______. Πέθανε το 456 π.Χ. στη ________ της ___________.
16. Να συµπληρώσετε τα κενά µε την πληροφορία που απαιτείται:Ο Ευριπίδης γεννήθηκε στη ______________ το 485 π.Χ. Στις καινοτοµίες του ανήκουν οι µεγάλοι ______________στους οποίους εκτίθεται η προϊστορία της δράσης. Εισήγαγε τον _____ ___________θεό για τη λύση της δραµατικής πλοκής και έκανε χρήση του µηχανήµατος της ___________. Ακόµη περιόρισε την έκταση των _______________ και αύξησε τις  ______________. Πέθανε στην ______________ της __________ το 406 π.Χ.
17. Να συµπληρώσετε τα κενά µε την πληροφορία που απαιτείται: Ο Σοφοκλής γεννήθηκε στον ________ ___________ της Αθήνας το 496 π.Χ. Διδάχτηκε µουσική από τον περίφηµο µουσικοδιδάσκαλο _______________. Είχε φίλους εξέχουσες προσωπικότητες της εποχής του, όπως τον _____________ , τον _______________ και άλλους. Έγραψε 123 δράµατα από τα οποία σώθηκαν µόνο _________. Για την παρουσίαση των τραγωδιών του αύξησε τον αριθµό των χορευτών από ________ σε _______. Παράλληλα µείωσε την έκταση των ______________ και αύξησε τα ________________ µέρη. Διέσπασε τη διδασκαλία µιας συνεχόµενης _________________ µε κοινή υπόθεση σε τρεις διαφορετικές τραγωδίες µε ξεχωριστή υπόθεση. Εισήγαγε επίσης τη __________________ µε την κατασκευή µεγάλων πινάκων που στηρίζονταν στις ___________________. Πέθανε το 406 π.Χ. στην Αθήνα.
18. Ποια είναι η πηγή των συµφορών που βρίσκουν το γένος των Λαβδακιδών, σύµφωνα µε την παράδοση του µύθου; Να σηµειώσετε τη σωστή απάντηση: Το γεγονός ότι ο Οιδίπους σκότωσε τον πατέρα του και παντρεύτηκε τη µητέρα του-Η εκστρατεία του Πολυνείκη εναντίον της Θήβας-Η βρις του Λάβδακου προς τον Διόνυσο και η κατάρα του Πέλοπα-Η κατάρα του Οιδίποδα εναντίον των δυο γιων του-Η αυτοτύφλωση του Οιδίποδα και ο απαγχονισµός της Ιοκάστης.

19. Να σηµειώσετε τη σωστή σειρά των προτάσεων που αποδίδουν περιληπτικά το µύθο του οίκου των Λαβδακιδών: Ο Λάιος, βασιλιάς της Θήβας, απήγαγε το γιο του Πέλοπα, Χρύσιππο-Ετεοκλής και Πολυνείκης συµφωνούν να βασιλέψουν διαδοχικά στη Θήβα ένα χρόνο ο καθένας-Ο Οιδίπους σκότωσε χωρίς να το γνωρίζει τον πατέρα του και παντρεύτηκε τη µητέρα του-Ο Άδραστος, βασιλιάς του Άργους, µαζί µε άλλους πέντε Αργείους ηγεµόνες και τον Πολυνείκη εκστρατεύουν εναντίον της Θήβας-Ο Πέλοπας καταριται το Λάιο-Ο Κρέων ανέλαβε το βασιλικό αξίωµα στη Θήβα-Ο Κάδµος, βασιλιάς της Θήβας, σκότωσε το ιερό φίδι του Άρη-Ο Κρέων εκδίδει διαταγή να µείνει άταφος ο Πολυνείκης-Η Ιοκάστη, σύζυγος του Οιδίποδα, απαγχονίστηκε-Ο Ετεοκλής αρνήθηκε να παραδώσει την εξουσία στον Πολυνείκη-Ο Λάβδακος εµπόδισε τη λατρεία του θεού Διονύσου-Ο Οιδίπους καταριται τους γιους του να αλληλοσκοτωθον.

Σάββατο, 5 Ιουλίου 2014

Χόρχε Μπουκάϊ, Ιστορίες να σκεφτείς

         Μια μέρα, ο ερευνητής διαισθάνθηκε ότι έπρεπε να πάει προς την πόλη του Καμίρ. Είχε μάθει να δίνει μεγάλη σημασία στα προαισθήματα του, που πήγαζαν από ένα μέρος δικό του μεν, άγνωστο δε.
Μετά από δύο μέρες πορεία στους σκονισμένους δρόμους, διέκρινε από μακριά το Καμίρ.
       Λίγο πριν φτάσει στο χωριό, του τράβηξε την προσοχή ένας λόφος, δεξιά από το μονοπάτι. Ήταν σκεπασμένος από υπέροχη πρασινάδα και γεμάτος με δέντρα, πουλιά και μαγευτικά λουλούδια. Τον περιτριγύριζε κάτι σαν μικρός φράχτης φτιαγμένος από βαμμένο ξύλο.Μια μπρούντζινη πορτούλα τον προσκαλούσε να μπει.
Ξαφνικά, αισθάνθηκε να ξεχνά το χωριό και υπέκυψε στην επιθυμία του να ξαποστάσει για λίγο σ’ εκείνο το μέρος.
            Ο ερευνητής πέρασε την είσοδο κι άρχισε να βαδίζει αργά δίπλα στις λευκές πέτρες που ήταν τοποθετημένες ανάκατα ανάμεσα στα δέντρα.Άφησε το βλέμμα του να ξαποστάσει σαν την πεταλούδα, σε κάθε λεπτομέρεια του πολύχρωμου αυτού παραδείσου.Τα μάτια του, όμως, ήταν μάτια ερευνητή, κι ίσως γι’ αυτό ανακάλυψε εκείνη την επιγραφή πάνω σε μια απ’ τις πέτρες:

Αμπντούλ Ταρέγκ: έζησε 8 χρόνια, 6 μήνες, δύο εβδομάδες και 3 μέρες.

Τρόμαξε λίγο συνειδητοποιώντας ότι εκείνη η πέτρα δεν ήταν απλώς μια πέτρα: ήταν μια ταφόπλακα.
Λυπήθηκε όταν σκέφτηκε ότι ένα παιδί τόσο μικρής ηλικίας ήταν θαμμένο σ’ εκείνο το μέρος.
Κοιτάζοντας γύρω του, ο άνθρωπος ότι και η διπλανή πέτρα είχε μια επιγραφή. Πλησίασε να τη διαβάσει. Έλεγε:

Γιαμίρ Καλίμπ: έζησε 5 χρόνια, 8 μήνες και 3 εβδομάδες.

Ο ερευνητής αισθάνθηκε φοβερή συγκίνηση.Αυτό το πανέμορφο μέρος ήταν νεκροταφείο, και κάθε πέτρα ήταν ένας τάφος.Μία μία, άρχισε να διαβάζει τις πλάκες.
Όλες είχαν παρόμοιες επιγραφές: ένα όνομα και τον ακριβή χρόνο ζωής του νεκρού.
Αλλά αυτό που τον τάραξε περισσότερο ήταν η διαπίστωση ότι ο άνθρωπος που είχε ζήσει τον πιο πολύ καιρό, μόλις που ξεπερνούσε τα έντεκα χρόνια …
Νικημένος από μια αβάσταχτη θλίψη, έκατσε κι άρχισε να κλαίει.
Ο φύλακας του νεκροταφείου που περνούσε από εκεί τον πλησίασε.
Τον κοίταξε να κλαίει για λίγο σιωπηλός, και μετά τον ρώτησε αν έκλαιγε για κάποιον συγγενή.
«Όχι, για κανέναν συγγενή» είπε ο ερευνητής. «Τι συμβαίνει σ’ αυτό το χωριό; Τι πράγμα φοβερό έχει αυτός ο τόπος; Γιατί έχει τόσα πολλά νεκρά παιδιά θαμμένα σ’ αυτό το μέρος; Ποια είναι η τρομερή κατάρα που βαραίνει αυτούς τους ανθρώπου; και τους έχει υποχρεώσει να φτιάξουν ένα νεκροταφείο για παιδιά:»
Ο ηλικιωμένος χαμογέλασε και είπε:
«Μπορείτε να ηρεμήσετε. Δεν υπάρχει τέτοια κατάρα. Αυτό που συμβαίνει είναι ότι εδώ έχουμε ένα παλιό έθιμο. Θα σας εξηγήσω …

»Οταν ένας νέος συμπληρώνει τα δεκαπέντε του χρόνια, οι γονείς του του χαρίζουν ένα τετράδιο όπως αυτό που έχω εδώ, για να το κρεμάει στο λαιμό. Είναι παράδοση στον τόπο μας. Από τη στιγμή εκείνη κι έπειτα, κάθε φορά που κάποιος απολαμβάνει έντονα κάτι, ανοίγει το τετράδιο και σημειώνει:
Στα δεξιά, αυτό που απόλαυσε.
Στ’ αριστερά, πόσο χρόνο κράτησε η απόλαυση.
»’Εστω ότι γνώρισε μια κοπέλα και την ερωτεύτηκε. Πόσο κράτησε το μεγάλο αυτό πάθος και η χαρά της γνωριμίας τους; Μια εβδομάδα; Δύο; Τρεις και μισή:»
»Και μετά, η συγκίνηση του πρώτου φιλιού, η θαυμάσια ευχαρίστηση του πρώτου φιλιού … Πόσο κράτησε; Μόνο το ενάμισι λεπτό του φιλιού; Δύο μέρες; Μια εβδομάδα;
»Και η εγκυμοσύνη, και η γέννηση του πρώτου παιδιού;
»Και ο γάμος των φίλων;
»Και το ταξίδι που πάντα ήθελε;
»Και η συνάντηση με τον αδελφό που γυρίζει από μια μακρινή χώρα;
»Πόσο κράτησε στ’ αλήθεια η απόλαυση αυτών των αισθήσεων;
»Ώρες; Μέρες;
Έτσι , συνεχίζουμε να σημειώνουμε στο τετράδιο κάθε λεπτό που απολαμβάνουμε … Κάθε λεπτό.
»Όταν κάποιος πεθαίνει, έχουμε τη συνήθεια να ανοίγουμε το τετράδιο του και να αθροίζουμε το χρόνο της απόλαυσης για να τον γράψουμε πάνω στον τάφο του. Γιατί αυτός είναι για εμάς ο μοναδικός και πραγματικός χρόνος ΠΟΥ ΕΧΟΥΜΕ ΖΗΣΕΙ.»

Δευτέρα, 26 Μαΐου 2014

Ίμρε Κέρτες,Το μυθιστόρημα ενός ανθρώπου δίχως πεπρωμένο


       O Ίμρε Κέρτες γεννήθηκε το 1929 στην Βουδαπέστη. Το 1944 εκτοπίστηκε στο Άουσβιτς και ένα χρόνο αργότερα στο Μπούχενβαλντ. Έχοντας ζήσει πολλά χρόνια ως μεταφραστής (ανάμεσα στις μεταφράσεις του έργα των Φρόυντ, Νίτσε, Χόφμανσταλ κ.ά.), έγινε γνωστός το 1975 ήδη με το πρώτο του βιβλίο Το μυθιστόρημα ενός ανθρώπου δίχως πεπρωμένο, το οποίο χαρακτηρίστηκε από τους κριτικούς ως ένα από τα σημαντικότερα βιβλία του εικοστού αιώνα. Ακολούθησαν τα έργα του Το φιάσκο (1988), Η αγγλική σημαία (1990), Θρήνος για ένα αγέννητο παιδί (1990), Ημερολόγιο της γαλέρας (1992) και Εγώ, ένας άλλος (1997). Τα τελευταία χρόνια ζει στο Βερολίνο. Τον Oκτώβριο του 2002 βραβεύτηκε με το Νόμπελ Λογοτεχνίας για το σύνολο του έργου του. 'Ηταν ένα Νόμπελ που δεν αμφισβητήθηκε ποτέ από κανέναν.

     "Το μυθιστόρημα ενός ανθρώπου δίχως πεπρωμένο" είναι ένα βιβλίο αποτελεί την διήγηση ενός νεαρού εβραίου, ο οποίος εκτοπίζεται στο Άουσβιτς και εκτείνεται μέχρι το τέλος του πολέμου και το κλείσιμο του στρατοπέδου. Δεν έχουμε να κάνουμε με ένα τυπικό βιβλίο, γραμμένο από έναν εβραίο συγγραφέα, που καταδικάζει την απανθρωπιά των στρατοπέδων. Αντιθέτως, ο Κέρτες παραδίδει στο κοινό μια αιρετική -σχεδόν βλάσφημη- άποψη, καθώς προσπαθεί να ανακαλύψει την -έστω, παράλογη- λογική, η οποία κρύβεται πίσω από τον θεσμό των στρατοπέδων.
      "Όταν κάποιος γράφει για το Άουσβιτς πρέπει να γνωρίζει ότι –τουλάχιστον κατά μία συγκεκριμένη έννοια – ακυρώνει την λογοτεχνία. Θέλω να πω ότι μετά το Άουσβιτς δεν έχει συμβεί τίποτα που να μπορούσε να ακυρώσει το Άουσβιτς… Με το Ολοκαύτωμα συνειδητοποίησα την κατάσταση του ανθρώπου, τον τελευταίο σταθμό της μεγάλης περιπέτειας στην οποία περιήλθε ο άνθρωπος της Ευρώπης μετά από δύο χιλιάδες χρόνια ηθικής και πολιτισμικής ιστορίας". Με αυτά το λόγια, ο Κέρτες χαιρέτισε το κοινό κατά την τελετή απονομής του βραβείου Νόμπελ, συμπληρώνοντας ότι "η γλώσσα, έτσι όπως είναι, τρόπον τινά κληροδοτημένη από μια αρχέγονη πολιτισμική εποχή, είναι ανίκανη να περιγράψει τις πραγματικές διαδικασίες και τις απόψεις εκείνες που άλλοτε είχαν τη γενική αποδοχή".
       "Το Μυθιστόρημα ενός ανθρώπου δίχως πεπρωμένο" είναι η περιπέτεια ενός ανθρώπου, που το 1944 του φόρεσαν το κίτρινο αστέρι και το οποίο -αλληγορικά μιλώντας- δεν μπόρεσε να το βγάλει μέχρι και σήμερα. Ενός ανθρώπου, ο οποίος ή θα εγκατέλειπε οριστικά τον αγώνα ή θα έβρισκε περίπλοκους δρόμους προς την εσωτερική ελευθερία. Έτσι, ο δύσμοιρος ήρωας του μυθιστορήματος στα στρατόπεδα συγκέντρωσης δεν βιώνει το δικό του χρόνο, επειδή δεν του ανήκει ούτε ο χρόνος ούτε η γλώσσα ούτε η προσωπικότητά του. Υπάρχει μέσα στις τραγικές στιγμές και είναι αναγκασμένος να βιώνει το Σύνολο, την Ζωή, ως το σημείο Μηδέν και όταν η μοίρα τον έχει ορίσει να αποτελεί εξαίρεση, πρέπει να συμφιλιωθεί με την παράλογη τάξη της σύμπτωσης.
         Τελικά, ο Άνθρωπος δίχως πεπρωμένο του Κέρτες, ατσαλώνει τον εαυτό του για να αντεπεξέλθει και μετά το Άουσβιτς, απέναντι στον δημοκρατικό ρατσισμό. Γιατί "δεν μπορεί κανείς να μου πάρει τα πάντα, δε γίνεται να μην μου επιτραπεί να είμαι ούτε νικητής ούτε νικημένος, ούτε η αιτία ούτε το αποτέλεσμα, ούτε να γελιέμαι ούτε να έχω δίκιο". Στον δρόμο της ελεύθερης αυτοδιάθεσης που αναζητά ο Κέρτες, μπορεί το τέλος να είναι ένα "πουθενά". Ένα "πουθενά" που, όμως, αξίζει να το αναζητήσεις και να το ανακαλύψεις για την δική σου ελευθερία.
        "Το Μυθιστόρημα ενός ανθρώπου δίχως πεπρωμένο" δεν είναι από τα ευκολότερα βιβλία που υπάρχουν, αλλά αξίζει να το διαβάσετε, για να παρακολουθήσετε τον αγώνα ενός ανθρώπου να κρατηθεί ζωντανός και περισώσει την ανθρωπιά του. Αυτό είναι ένα πολύ σημαντικό μήνυμα ιδιαίτερα στην εποχή μας με τις πρόσφατες εξελίξεις...

Πέμπτη, 1 Μαΐου 2014

   Πώς θέλεις να σε θυμούνται;

Πριν από εκατό περίπου χρόνια, ένας άνδρας κοίταξε την πρωινή εφημερίδα και μέσα από έκπληξη και φρίκη, διάβασε το όνομά του στην στήλη με τις κηδείες . Οι εφημερίδες είχαν αναφέρει εξαιτίας ενός σφάλματος τον θάνατο του λάθος ατόμου (είχε πεθάνει ο αδελφός του).
      Η πρώτη του αντίδραση ήταν να σοκαριστεί. Είμαι εδώ ή εκεί; Όταν ανέκτησε την ψυχραιμία του, η δεύτερη σκέψη του ήταν να ανακαλύψει τι είχαν πει οι άνθρωποι για αυτόν. «Ο βασιλιάς του δυναμίτη πέθανε». «Ήταν ο έμπορος του θανάτου».
      Αυτός ο άνθρωπος ήταν ο εφευρέτης του δυναμίτη και όταν διάβασε τις λέξεις «έμπορος του θανάτου», αναρωτήθηκε, «Έτσι πρόκειται να με θυμούνται;» Ήρθε σε επαφή με τα συναισθήματα του και αποφάσισε ότι αυτός δεν ήταν ο τρόπος με τον οποίο ήθελε να τον θυμούνται.
      Από εκείνη την ημέρα και ύστερα, άρχισε να εργάζεται στο όνομα της ειρήνης. Το όνομα του ήταν Alfred Nobel και τον θυμόμαστε σήμερα από τα βραβεία Νόμπελ.
www.thessalonikiartsandculture.gr/

Τρίτη, 17 Σεπτεμβρίου 2013

Κυριακή, 11 Αυγούστου 2013

Αντόν Τσέχωφ, Διηγήματα

Τις προάλλες φώναξα στο γραφείο μου τη δεσποινίδα Ιουλία, τη δασκάλα των παιδιών. Έπρεπε να της δώσω το μισθό της.
Κάθισε να κάνουμε το λογαριασμό, της είπα.
Θα 'χεις ανάγκη από χρήματα και συ ντρέπεσαι να ανοίξεις το στόμα σου... Λοιπόν...
Συμφωνήσαμε για τριάντα ρούβλια το μήνα... Για σαράντα. Όχι, για τριάντα, το έχω σημειώσει.
Εγώ πάντοτε τριάντα ρούβλια δίνω στις δασκάλες... Λοιπόν, έχεις δύο μήνες εδώ...
Δύο μήνες και πέντε μέρες... Δύο μήνες ακριβώς... Το 'χω σημειώσει...
Λοιπόν, έχουμε εξήντα ρούβλια. Πρέπει να βγάλουμε εννιά Κυριακές... δε δουλεύετε τις Κυριακές.
Πηγαίνετε περίπατο μετα παιδιά. Έπειτα έχουμε τρεις γιορτές...
Η Ιουλία έγινε κατακόκκινη και άρχισε να τσαλακώνει νευρικά την άκρη του φουστανιού της, μα δεν είπε λέξη.
Τρεις γιορτές... μας κάνουν δώδεκα ρούβλια το μήνα...
Ο Κόλιας ήταν άρρωστος τέσσερις μέρες και δεν του έκανες μάθημα... Μονάχα με τη Βαρβάρα ασχολήθηκες...
Τρεις μέρες είχες πονόδοντο και η γυναίκα μου σου είπε να αναπαυτείς μετά το φαγητό...
Δώδεκα και εφτά δεκαεννιά. Αφαιρούμε, μας μένουν... Χμ! σαράντα ένα ρούβλια... Σωστά;
Το αριστερό μάτι της Ιουλίας έγινε κατακκόκινο και νότισε. ’ρχισε να τρέμει το σαγόνι της.
Την έπιασε ένας νευρικός βήχας, έβαλε το μαντίλι στη μύτη της, μα δεν έβγαλε άχνα.
Την παραμονή της πρωτοχρονιάς έσπασες ένα φλιτζάνι του τσαγιού με το πιατάκι του... Βγάζουμε δύο ρούβλια...
Το φλιτζάνι κάνει ακριβότερα γιατί είναι οικογενειακό κειμήλιο, μα δεν πειράζει... Τόσο το χειρότερο!
Προχωρούμε! Μια μέρα δεν πρόσεξες τον Κόλια, ανέβηκε ο μικρός στο δέντρο και έσκισε το σακάκι του...
Βγάζουμε άλλα δέκα ρούβλια.. άλλη μια μέρα που δεν πρόσεχες,
έκλεψε μια καμαριέρα τα μποτάκια της Βαρβάρας.
Πρέπει να 'χεις τα μάτια σου τέσσερα, γι' αυτό σε πληρώνουμε...
Λοιπόν, βγάζουμε άλλα πέντε ρούβλια.
Στις δέκα του Γενάρη σε δάνεισα δέκα ρούβλια...
Όχι, δεν έγινε τέτοιο πράμα. μουρμούρισε η Ιουλία. Το 'χω σημειώσει! Καλά...
Βγάζουμε είκοσι επτά ρούβλια, μας μένουν δεκατέσσερα.
Τα μάτια της Ιουλίας γέμισαν δάκρυα. Κόμποι ιδρώτα γυάλιζαν πάνω στη μύτη της.
Κακόμοιρο κορίτσι! Μα εγώ μια φορά μονάχα δανείστηκα χρήματα.
Μονάχα τρία ρούβλια, από την κυρία, μουρμούρισε η Ιουλία και η φωνή της έτρεμε...
Αυτά είναι όλα όλα που δανείστηκα. Μπα; Και γω δεν τα είχα σημειώσει αυτά.
Λοιπόν, δεκατέσσερα έξω τρία, μας μένουν έντεκα. Πάρε τα χρήματά σου, αγαπητή μου!
Τρία... τρία, τρία... ένα και ένα... Πάρ' τα...
Και της έδωσα έντεκα ρούβλια. Τα πήρε με τρεμουλιαστά δάχτυλα και τα έβαλε στην τσέπη της.
Ευχαριστώ, ψιθύρισε. Πετάχτηκα ορθός και άρχισα να βηματίζω
πέρα δώθε στο γραφείο. Με έπιασαν τα δαιμόνια μου.
Και γιατί με ευχαριστείς; Για τα χρήματα.
Μα, διάολε, εγώ σε έκλεψα, σε λήστεψα! Και μου λες κι ευχαριστώ;
Οι άλλοι δε μου 'διναν τίποτα!...
Δε σου 'διναν τίποτα. Φυσικά!
Σου έκανα μια φάρσα για να σου γίνει σκληρό μάθημα.
Πάρε τα ογδόντα σου ρούβλια! Τα είχα έτοιμα στο φάκελο!
Μα γιατί δε φωνάζεις για το δίκιο σου; Γιατί στέκεσαι έτσι σαν χαζή;
Μπορείς να ζήσεις σ' αυτό τον κόσμο αν δεν πατήσεις λίγο πόδι,
αν δε δείξεις τα δόντια σου; Γιατί είσαι άβουλη;
Μουρμούρισε μερικά ευχαριστώ και βγήκε.

Δευτέρα, 8 Ιουλίου 2013

Πλάγιος Λόγος της Αρχαίας Ελληνικής

Σάββατο, 22 Ιουνίου 2013

Τρίτη, 7 Μαΐου 2013

Υπόδειγμα απαντήσεων διδαγμένου κειμένου (Πλάτωνος Πρωταγόρας)

ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ
 Δ΄ ΤΑΞΗΣ
 ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ
 ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ 25 ΜΑΪΟΥ 2001
 ΔΙΔΑΓΜΕΝΟ ΚΕΙΜΕΝΟ: Πλάτωνος Πρωταγόρας 323 c8- 324b
Ερώτηση Β3 : Να εντοπίσετε στο μεταφρασμένο κείμενο που ακολουθεί τα σημεία, τα οποία αναπτύσσουν και επεξηγούν την άποψη που εκφράζει ο Πρωταγόρας στη φράση: « ἐπί τούτοις που οἳ τε θυμοί γίγνονται καί αἱ κολάσεις καί αἱ νουθετήσεις»
        Στο ομώνυμο έργο του Πλάτωνα, ο Πρωταγόρας συνομιλεί με το Σωκράτη και προσπαθεί να τον πείσει ότι η πολιτική αρετή είναι διδακτή και συνεπώς ο ίδιος είναι ο κατάλληλος δάσκαλος της « ευβουλίας». Για το λόγο αυτό, αρχικά χρησιμοποιεί το μύθο του Προμηθέα και στη συνέχεια εμπειρικές αποδείξεις από την καθημερινότητα των Αθηναίων του 5ου αιώνα π.χ. Πρωτίστως , επικαλείται τη στάση που κρατούσαν οι κάτοικοι « της σοφότερης πόλης της Ελλάδας», σύμφωνα με τη ρήση του συνομιλητή του, απέναντι σε όσους παρουσίαζαν επίκτητα ελαττώματα και στη συνέχεια εστιάζει στο σκοπό της ποινής, που επιβαλλόταν σε όσους αδιαφορούσαν να περιορίσουν ή να εξαλείψουν τις αντικοινωνικές συμπεριφορές τους.
             Συγκεκριμένα, επισημαίνει ότι όσοι αρνούνται συνειδητά ή ασυνείδητα να καλλιεργήσουν την αιδώ και τη δίκη που δόθηκαν «δυνάμει» στο ανθρώπινο γένος μέσω του Ερμή από το Δία, παραβιάζουν τους γραπτούς ή άγραφους νόμους σε βάρος των συνανθρώπων τους. Παρουσιάζουν λοιπόν τέτοιου είδους αντικοινωνικές συμπεριφορές, που σιγά- σιγά μετατρέπονται σε επίκτητα ηθικά ελαττώματα. Είναι φυσικό, λοιπόν, παρατηρεί ο σοφιστής, να εισπράττουν από τους συμπολίτες τους θυμό και οργή για τα λάθη τους, μαζί με συμβουλές και τιμωρίες. Αντίθετα με όσους παρουσιάζουν από τη φύση ή από την τύχη σωματικές μειονεξίες, οι άνθρωποι αυτοί είχαν και την υποχρέωση και τη δυνατότητα να διορθώσουν τα ελαττώματά τους, αλλά δεν το έπραξαν.
        Κανείς λοιπόν δε θυμώνει, ούτε συμβουλεύει, ούτε διδάσκει, ούτε τιμωρεί όσους παρουσιάζουν ατέλειες στην κατασκευή του σώματος, γιατί τα φυσικά ελαττώματα δεν υπάγονται στην ευθύνη του ανθρώπου να τα διορθώσει. Γι’ αυτό και οι άλλοι τους συμπονούν και προσπαθούν να τους βοηθήσουν με κάθε τρόπο. Σε όσους όμως αδιαφορούν για την πολιτική αρετή και θέτουν σε κίνδυνο το καλό της πόλης, προσπαθούν με κάθε τρόπο να τους διδάξουν την αιδώ και τη δίκη, γιατί πιστεύουν ότι η πολιτική αρετή διδάσκεται με την πειθώ ή με τη βία. Όταν αποτυγχάνουν οι διδαχές, η πόλη τιμωρεί τον αδικούντα με τις ποινές που επιβάλλουν οι νόμοι. Ο στόχος της δεν είναι να εκδικηθεί το δράστη, ούτε να διορθώσει αυτό που έγινε, αλλά για να διδάξει με πιο δραστικό τρόπο την πολιτική αρετή στον παραβάτη και να συνετίσει τυχόν επίδοξους μιμητές του.
             Η σημασία που έδιναν οι Αθηναίοι στο ρόλο της τιμωρίας ως μέσο διδαχής της πολιτικής αρετής και γενικότερα ο ρόλος της παιδείας στη διαμόρφωση του καλού κἀγαθού πολίτη φαίνεται καθαρά στο μεταφρασμένο κείμενο του Πλάτωνα, που αποδίδει ανάγλυφα το εκπαιδευτικό σύστημα της Αθήνας του 5ου αιώνα. Συγκεκριμένα, « αρχίζουν από την παιδική ηλικία να διδάσκουν και να νουθετούν» τα παιδιά να συμπεριφέρονται σύμφωνα με τους γραπτούς και άγραφους νόμους της πόλης. Στην αρχή, « η παραμάνα και η μητέρα και ο παιδαγωγός και ο ίδιος ο πατέρας του» προσπαθούν να μεταλαμπαδεύσουν στο παιδί τις αξίες εκείνες που θα του επιτρέψουν να διαχειρίζεται τα του οίκου του και να συμμετέχει ενεργά στα κοινά.
          Το ρόλο αυτό θα παίξουν αργότερα οι δάσκαλοι, που μέσω της απομνημόνευσης των έργων μεγάλων ποιητών θα εθίσουν τους μαθητές τους στην «ευκοσμία» και στην εκούσια θυσία προς όφελος της πατρίδας που επέδειξαν οι αρχαίοι ήρωες. Μετά την ενηλικίωσή τους, η διαπαιδαγώγηση των νεαρών μελών της κοινωνίας θα ανατεθεί στην πόλη. Με τη σειρά της, μέσω της υπακοής των νόμων θα ελέγξει, αφενός την αποτελεσματικότητα της αγωγής που δόθηκε από τους αρχικούς φορείς κοινωνικοποίησης και αφετέρου θα αναλάβει να διδάξει την πολιτική αρετή μέσα από τις λεπτομέρειες της καθημερινής συμβίωσης.
        Είναι πασιφανές ότι σε κάθε στάδιο της αγωγής, σύμφωνα πάντα με το μεταφρασμένο κείμενο του Πλάτωνα, η τιμωρία είναι το έσχατο μέσο διδαχής της ευκοσμίας. Όπου αποτυγχάνει η διδασκαλία και οι συμβουλές, οι γονείς μαζί με την παραμάνα και τον παιδαγωγό προσπαθούν «με απειλές και χτυπήματα να ισιώσουν-σα δέντρο που λυγίζει και γέρνει» το απείθαρχο παιδί. Στη συνέχεια, η φροντίδα των δασκάλων για τη σωστή συμπεριφορά των παιδιών, σε βάρος των γραμμάτων και της μουσικής αποτελεί έναν έμμεσο υπαινιγμό «για τους θυμούς, τις κολάσεις και τις νουθετήσεις» της σχολικής αγωγής. Η πόλη, με τη σειρά της « αναγκάζει και όσους ασκούν ένα αξίωμα και όσους άρχονται να συμμορφώνονται στους νόμους», προστατεύοντας με τις ποινές τη συνοχή του κοινωνικού σώματος από την απείθεια και την αυθαιρεσία.
            Ιδιαίτερα ενδεικτική για τη φιλοσοφία των κυρώσεων από όλους τους φορείς αγωγής είναι η λέξη «ευθύνες», που αντιστοιχούσε στη διαδικασία ελέγχου του έργου των αξιωματούχων της πόλης στο τέλος της θητείας τους και η επιβολή ποινής στους παραβάτες. Εύλογα, μπορούμε να υποθέσουμε ότι η απόδοση « ευθυνών» ωθούσε τους δράστες πίσω στην ευθεία οδό που υπαγόρευε το συμφέρον της πόλης. Από την άλλη, η συγκεκριμένη έννοια δηλώνει την ευθύνη του ατόμου να διορθώσει τα επίκτητα ελαττώματά του που μπορούν να βλάψουν τους συμπολίτες του και να διαταράξουν τα θεμέλια της πόλης.
          Συνεπώς, « οι θυμοί, οι κολάσεις και οι νουθετήσεις», είτε απευθύνονται σε ενήλικες που δε διορθώνουν τα επίκτητα ελαττώματά τους, είτε αφορούν παιδιά που δεν πειθαρχούν στους κανόνες των μεγάλων, στοχεύουν στη διασφάλιση της αρμονικής συμβίωσης των μελών μιας κοινωνίας και κατ’ επέκταση στην εσωτερική προστασία της πόλης. Είναι σαφές ότι η εμμονή του Πρωταγόρα στη διδασκαλία της πολιτικής αρετής με κάθε τρόπο- επιμέλεια, άσκηση, διδαχή, αλλά και απειλές και χτυπήματα- φανερώνει την πίστη του στη δυνατότητα εξέλιξης του ατόμου από την ανωριμότητα του άκρατου εγωκεντρισμού στη σφαίρα του συλλογικού εγώ , μέσω της παιδείας που μπορεί να μεταμορφώσει κυριολεκτικά ακόμη και την πιο άκαμπτη αντικοινωνική συμπεριφορά.
        Από την άλλη, ο σοφιστής τονίζει καθαρά την ευθύνη που έχει ο άνθρωπος να πάρει στα χέρια τη μοίρα του και να αλλάξει τις συμπεριφορές εκείνες που βλάπτουν πρωτίστως τον ίδιο και μετέπειτα το σύνολο , στο οποίο ανήκει. Χωρίς να αγνοούμε το ίδιον όφελος του Πρωταγόρα να προστατεύσει το επάγγελμά του, δεν πρέπει να παραβλέψουμε το στόχο του Πλάτωνα να εκφράσει μέσα από το έργο του την προτεραιότητα που έδιναν οι Αθηναίοι στην πόλη τους και να συνδέσει την παιδεία με την πολιτική αρετή, μια σχέση που θα διερευνήσει ουσιαστικότερα στην Πολιτεία.



ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ΄ΤΑΞΗΣ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ
ΠΕΜΠΤΗ 6 ΙΟΥΝΙΟΥ 2002
ΔΙΔΑΓΜΕΝΟ ΚΕΙΜΕΝΟ : Πλάτωνος Πρωταγόρας (323 Α-Ε)
Ερώτηση Β1: « Ἐν γάρ ταῖς ἂλλαις ἀρεταῖς… ἢ μη εἶναι ἀνθρώποις» : Να εκθέσετε το επιχείρημα που χρησιμοποιεί στην παράγραφο αυτή ο Πρωταγόρας, για να αποδείξει το «διδακτόν» της αρετής και να το αξιολογήσετε.
         Ο Πρωταγόρας, προκειμένου να αποδείξει ότι η πολιτική αρετή είναι έμφυτη στον άνθρωπο (τουλάχιστον από τη στιγμή που λειτουργεί ως πολίτης) χρησιμοποιεί ως εμπειρική απόδειξη (τεκμήριον) το γεγονός ότι θεωρείται σωφροσύνη η παραδοχή της αδυναμίας σε κάποια τέχνη. Συγκεκριμένα, αναφέρεται στην αποδοκιμασία, που δέχεται κάποιος από το περιβάλλον του, γιατί υποστηρίζει ότι κατέχει την τέχνη του αυλού , ενώ δεν την κατέχει. Εάν όμως παραδεχτεί ότι δεν την κατέχει θεωρείται συνετός.
       Από την άλλη, θεωρείται έλλειψη σωφροσύνης ο ενστερνισμός της αδικίας ως τρόπου ζωής. Στην περίπτωση αυτή, όποιος πολίτης παραδέχεται σε βάρος του ότι είναι άδικος-έστω κι αν ολοφάνερα είναι-θεωρείται τρελός.Γι’ αυτό, κι αν ακόμη κάποιος στερείται τη σωφροσύνη ή τη δικαιοσύνη, πρέπει να υποκρίνεται ότι τις κατέχει.
          Γίνεται λοιπόν φανερό ότι ο Πρωταγόρας θεωρεί τη δικαιοσύνη και την πολιτική αρετή στοιχεία σύμφυτα με την ανθρώπινη ιδιότητα, γιατί δεν μπορεί να νοηθεί άνθρωπος, που δε συμμετέχει σ’ αυτές τις αρετές και ανθρώπινη κοινωνία με αρμονική συμβίωση, χωρίς οι άνθρωποι να έχουν αυτές τις αρετές. Η ένταξη στο κοινωνικό σύνολο απαιτεί την (ειλικρινή ή μη) συμμετοχή στην αρετή και ο πολίτης που υιοθετεί αντίθετη άποψη αποβάλλεται. Με αυτό το τεκμήριο ενισχύει την άποψη της καθολικότητας και αναγκαιότητας της πολιτικής αρετής και ταυτόχρονα εξηγεί και την τακτική της αθηναϊκής εκκλησίας του δήμου.
             Είναι γεγονός ότι η αιδώς και η δίκη αποτελούν βασικά συστατικά της ανθρώπινης ιδιότητας, που δόθηκαν σε όλους γενικά τους ανθρώπους με εντολή του Δία. Η συμμετοχή όλων στην πολιτική αρετή κρίθηκε από το Δία απολύτως απαραίτητη, για να συγκρατείται η συμπεριφορά τους στα σωστά όρια και να είναι έτσι δυνατή η συγκρότηση και η ύπαρξη μιας πολιτισμένης κοινωνίας.
Ωστόσο, παρά την εντολή του Δία στον Ερμή δεν ήταν δυνατό να εξασφαλιστεί η καθολικότητα αυτών των αρετών στους ανθρώπους, γιατί δεν αποτελούσαν μέρος της αρχικής τους φύσης. Βρίσκονται «δυνάμει» στον άνθρωπο και αποτελούν πρότυπα, που πρέπει να κατακτηθούν από τον άνθρωπο με τη λογική και τον προσωπικό του αγώνα. Επομένως, είναι η αναγκαία η διδασκαλία, δηλαδή η παιδεία, που θα μετατρέψει τον άνθρωπο από «δυνάμει» σε «ἐνεργείᾳ» πολιτικό ον.  
          Προχωρώντας στην κριτική του επιχειρήματος του Πρωταγόρα, οφείλουμε να πούμε ότι το επιχείρημά του δεν είναι ιδιαίτερα πειστικό, καθώς υπάρχουν αρκετές αδυναμίες. Αρχικά, είναι φανερό ότι ο Πρωταγόρας εξισώνει το «είναι» με το «φαίνεσθαι», καθώς δε μιλά για πραγματική κατοχή της δικαιοσύνης, αλλά για προσποιητή κατοχή. Έτσι, ο Πρωταγόρας παρατηρεί ότι τους ανθρώπους δεν τους ενδιαφέρει, τόσο η δεοντολογία ως προς τη συμπεριφορά τους (τι πρέπει να κάνουν), όσο το συμφέρον τους, δηλαδή τι τους συμφέρει να κάνουν και η εικόνα τους στους υπολοίπους. Ωστόσο, η απόκρυψη της αδικίας και η προσποίηση της δικαιοσύνης θα μπορούσαν να εκληφθούν ως προσπάθεια να μην απομακρύνονται οι άνθρωποι από τη δικαιοσύνη, έστω και με αυτόν τον τρόπο. Μια τέτοια ερμηνεία όμως, μάλλον εξιδανικεύει την προσποίηση.
          Μια ακόμη αντίφαση με την καθολικότητα της πολιτικής αρετής υπάρχει στη φράση «ἐάντε ὦσιν, ἐάντε μή», όπου υποδηλώνεται ότι υπάρχουν και άδικοι , γεγονός που δε συνάδει με το μύθο του Προμηθέα και με την καθολική διανομή της από το Δία. Η αντίφαση βέβαια, αίρεται, εάν θεωρήσουμε ότι ο Δίας έδωσε τις ιδιότητες αυτές «δυνάμει» στον άνθρωπο και ο ίδιος με τη δική του προσπάθεια και λογική μπορεί να τις μετατρέψει σε «ἐνεργείᾳ».
          Τελειώνοντας, παρατηρούμε ότι σε όλη την προσπάθεια του Πρωταγόρα να αποδείξει την καθολικότητα της αρετής κυριαρχεί μια δεοντολογική διατύπωση (δεῖν φάναι-ἀναγκαῖον μετέχειν), που δε συνάδει με την αποδεικτέα θέση που έχει αποφαντική διατύπωση. Επομένως, δεν είναι λογικά ορθό να λεχθεί ότι όλοι έχουν την πολιτική αρετή, επειδή όλοι πρέπει να λένε ότι είναι δίκαιοι και επειδή είναι αναγκαίο να μετέχουν σ’ αυτήν. Αυτό που μας ενδιαφέρει είναι αυτό που συμβαίνει και όχι τι θα έπρεπε να συμβαίνει.
        Είναι ακόμη φανερό ότι ο Πρωταγόρας στηρίζει την άποψή του στη γνώμη του κόσμου (ἡγοῦνται). Έτσι, διαφορετική θα ήταν η εκτίμηση για την προσποίηση της αρετής, εάν εξεταζόταν από την πλευρά της ηθικής δεοντολογίας ή της λειτουργίας των κοινωνικών θεσμών.